चिनूची पहिली वारी

चिनू आजीसोबत पंढरपूरच्या वारीला निघतो आणि चालता चालता प्रेम, सेवा, संयम आणि वाटून घेण्याची खरी प्रार्थना काय असते ते शिकतो.

आजीसोबत वारीला निघालेला चिनू सुरुवातीला हा प्रवास फक्त चालण्याचा आणि गाण्यांचा आहे असे समजतो. पण पावसात, चिखलात, अभंगांच्या तालात आणि वाटेत भेटणाऱ्या लोकांच्या सहवासात त्याला वारीचा खरा अर्थ उमगू लागतो. तहानलेल्या वारकऱ्याला पाणी देणे, रडणाऱ्या मुलीला लाडू देणे, आजीच्या थकलेल्या पायांना तेल चोळणे—या छोट्या कृतींतून चिनू शिकतो की देवाकडे चालणे म्हणजे दयाळूपणे जगणे. पंढरपूरच्या वाटेवर त्याला कळते की खरी प्रार्थना शब्दांत नसून प्रेमळ पावलांत असते.

आजी आपली जुनी कापडी पिशवी उघडते. आत तुलशीची माळ, तांब्याचा लोटा, ऊबदार शाल आणि झिजलेल्या चप्पला आहेत. या विश्वासू गोष्टी पंढरपूरच्या वाटेवर नेहमी तिच्यासोबत असतात.

डोळे मोठे करून चिनू विचारतो, 'आजी, तू कुठे चालली आहेस?' ती हसते, 'वारीसाठी पंढरपूरला.' 'वारी' हा शब्द चिनूच्या कानात घंट्यासारखा खणखणतो. तो रस्त्यावरचे टापटीप पावले आणि आनंदी अभंग मनात रंगवतो.

आजी म्हणते, 'या वर्षी तूही येऊ शकतो!' चिनू आश्चर्याने म्हणतो, 'खरंच?' ती मान हलवते. 'पण वारी म्हणजे सहल नाही. आपण प्रेम आणि सेवेसाठी चालत जातो.' चिनू तिचा हात घट्ट धरतो आणि नीट ऐकायचे वचन देतो.

उदयाच्या आधीच गावकरी पांढरे कपडे घालतात, भगवे झेंडे फडकावतात आणि गातात, 'विठ्ठल विठ्ठल!' टाळ वाजतात, लहान ढोल ठिणकतो. वारी सुरू होताच तो ताल चिनूच्या छातीत नाचायला लागतो.

पावसाने भिजलेली मऊ माती त्यांच्या पायाखाली चळय़ात धपकते. चिनू आजीचा हात घट्ट धरतो. हसरे चेहरे दिव्यासारखे उजळतात. हवेत ओल्या मातीचा आणि जाईचा सुगंध आहे. चिनूला वाटते, तो एका मोठ्या गाणाऱ्या कुटुंबाचा हिस्सा आहे.

रस्त्याच्या कडेला एक आजोबा धुळीत बसलेले, दमलेले दिसतात. आजी तांब्याचा लोटा त्यांना पाणी पिण्यास देते. चिनू कुजबुजतो, 'आपण मदत केली तर उशीर होईल का?' आजोबा हसून आभार मानतात आणि आजीच्या डोळ्यांत टवटवी चमकते.

'वारीत,' आजी म्हणते, 'आपण फक्त पायांनी नाही, तर हृदयाने चालतो.' चिनूला सगळे कळत नाही, तरी तो मान हलवतो आणि आजोबांच्या डोळ्यातील चमकीविषयी विचार करतो.

एका मुलीचे भाकरी चिखलात पडते आणि ती रडू लागते. चिनूजवळ दोन लाडू असतात, एक मोठा, एक लहान. तो तिला मोठा लाडू देतो. तिचे टपोरं हसू चिनूला ऊब देते, आणि त्याचा छोटा लाडू कुठल्याही वेळीपेक्षा गोड लागतो.

सूर्य वर आला आहे. चिनूच्या पायांत वेदना होऊ लागतात. तो सुस्कारा टाकतो, 'आजी, अजून किती दूर?' आजी हसते, 'इतके दूर की संयम शिकता येईल.' मग जोरात अभंग सुरु होतात आणि त्यांच्या मनाला आकाशात उडणाऱ्या पाखरांसारखी उंची मिळते.

हसरा वारकरी चिनूला छोट्या झांजा देतो. 'वाजव!' टिंग-टिंग, टिंग-टिंग! चिनू ताल धरतो. ती लय त्याला पुढे नेत राहते. तो पायांचा दुखरा विसरतो आणि सगळ्यांसोबत चालतो, गातो, हसतो.

सांज होताच वारीकरी मोठ्या वडाखाली विसावतात. खिचडीचे भांडे उकळते. चटया पसरतात. चिनू मम्मासारखा आजीच्या गुडघ्यांवर तेल चोळतो. आजी आनंदाने सुस्कारा टाकते आणि अभिमानाने त्याचा गाल थोपटते.

'आज तू वारी शिकलास,' आजी म्हणते. 'प्रत्येक प्रेमळ पावलात पंढरपूर असते.' अग्नीजवळ उभे तेजस्वी चेहरे पाहून ही गोष्ट चिनूच्या हृदयात हलकेच बसते.

दुसऱ्या दिवशी चिनू मैल मोजणे थांबवतो. तो तहानलेल्या वारीकरांना पाणी देतो, झेंडे फडकावतो, शेंगदाणे वाटतो. प्रत्येक छोटी मदत लांब वाट छोटकी करते, जणू त्याच्या पायाखाली जादूची दगडं आहेत.

अनेक दिवसांनंतर मंदिराची उंच शिखरं दिसू लागतात. घंटा बडवते, लोक जल्लोष करतात. चिनूला वाटते, पहिल्याच पावलापासून तो विठ्ठलाला ओळखत होता—गाण्यांत, पावसात, चिखलात आणि प्रत्येक मैत्रीपूर्ण हसण्यात.

त्याला आजीचं स्मित, आजोबांचे आभार, मुलीचं हसू आणि पावसातील ढोलाचा ठेका आठवतो. हे सारे क्षण विठ्ठलाच्या छोट्या भेटी होत्या, ज्या त्यांच्या पावलांना वाट दाखवत होत्या.

आजी विचारते, 'वारीने तुला काय शिकवलं?' चिनू हसतो, 'देवाकडे चालणं म्हणजे दयाळू असणं.' आजीच्या डोळ्यांत सकाळच्या प्रकाशासारखी चमक दाटते आणि ती त्याला कवटाळते.

आता छतावर थेंब टपटपले की चिनूला झांजांचा आणि पावलांचा हलका आवाज ऐकू येतो, 'विठ्ठल विठ्ठल, जय हरी विठ्ठल,' आणि तो हसतो, पुन्हा दयाळू व्हायला सज्ज होतो.

तत्त्वज्ञान: खरी प्रार्थना म्हणजे काळजी घेणे, वाटून घेणे आणि संयमाने थांबणे. प्रेमळ हृदय प्रत्येक प्रवास पवित्र वारी बनवते.