ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲਾ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ

ਕਾਰਤਿਕ ਦਸਹਿਰੇ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਅੰਦਰਲੇ ਗੁੱਸੇ, ਝੂਠ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ।

ਦਸਹਿਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਉਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚੀਖਦੇ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਮਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ। ਭੈਣ ਮਿਤੂ ਨਾਲ ਘਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਮੁੱਠਭੇੜ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਚ, ਦਇਆ ਤੇ ਸਾਂਝ ਚੁਣਦਿਆਂ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਦਸਹਿਰਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਕਾਰਤਿਕ ਨੂੰ ਦਸਹਿਰੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਢੋਲ ਦੀ ਧੁਨ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਰਾਵਣ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਸ ਵੱਡੇ ਸਿਰ ਸਨ। ਹਰ ਸਿਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ: ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ‘ਸੋਰੀ’ ਕਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪਾਪਾ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਪਾਪਾ, ਅਸੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਉਂ ਸਾੜਦੇ ਹਾਂ?’ ਪਾਪਾ ਮੁਸਕਰਾਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਦਸਹਿਰਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਾ ਬੁਰੇ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।’

ਕਾਰਤਿਕ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ‘ਪਰ ਰਾਵਣ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਾੜਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਪਾਪਾ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸੀਨੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ‘ਕਈ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ ਇਥੇ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੋਂਦਾ ਹੈ,’ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ।

ਕਾਰਤਿਕ ਹੱਸ ਪਿਆ। ‘ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ?’ ‘ਹਾਂ,’ ਪਾਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ‘ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚੀਖਦੇ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਹੀ ਠੀਕ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਕਾਰਤਿਕ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮਿਤੂ ਦੌੜੀ ਆਈ। ‘ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲਾਲ ਕਾਰ ਨਾਲ ਖੇਡ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?’ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ‘ਨਹੀਂ!’ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ।’ ਮਿਤੂ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਏ—ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ।

ਉਸ ਨੇ ਮਿਤੂ ਦੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਕਾਰ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮਾਂ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਤੇ ਮਿਤੂ ਨੂੰ ਲੱਡੂ ਦਿੱਤੇ। ਕਾਰਤਿਕ ਨੂੰ ਦੋ ਮਿਲੇ, ਮਿਤੂ ਨੂੰ ਇੱਕ।

ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਡੂ ਆਪਣੀ ਪਲੇਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।’ ਅੰਮਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥੱਲੇ ਝੁਕ ਗਈਆਂ। ਪਲੇਟ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਿਆ ਲੱਡੂ ਹੁਣ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਿਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਬਣਾਇਆ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਰਖਿਆ। ਉਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਹਣੀ ਝਟਕੀ ਤੇ ਦੀਵਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

ਮਿਤੂ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਕਾਰਤਿਕ ਦਾ ਮਨ ਕਰਿਆ ਕਿ ਕਹੇ, ‘ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ’, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਰਾਵਣ ਬਾਰੇ ਪਾਪਾ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ—ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਅਹੰਕਾਰ।

ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲਈ। ‘ਇਹ ਮੈਂ ਟੋੜਿਆ ਹੈ,’ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ। ‘ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ, ਮਿਤੂ।’ ਮਿਤੂ ਨੇ ਹੰਜੂ ਪੂੰਝੇ। ਕਾਰਤਿਕ ਗੂੰਦ, ਰੰਗ ਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਸਟਿਕਰ ਲੈ ਆਇਆ। ‘ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰੀਏ?’ ਉਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਟੁਕੜੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਜੋੜੇ। ਦਰਾਰ ਹਜੇ ਵੀ ਦਿਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਿਤੂ ਨੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਿੰਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਚਮਕੀਲਾ ਸਟਾਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਤੂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹੀ, ‘ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।’

ਉਸ ਰਾਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਗਿਆ। ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਭੀੜ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ, ‘ਤਿੰਨ! ਦੋ! ਇੱਕ!’ ਫੜਾਖ! ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਕਾਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉਡ ਗਈਆਂ।

ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਮਿਤੂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਪਾਪਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੂੰ ਅੱਜ ਕੀ ਸਾੜਿਆ?’ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਚੀਖਣਾ, ਲੁਕਾਉਣਾ ਤੇ ਝੂਠ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।’ ਪਾਪਾ ਮੁਸਕਰਾਏ। ‘ਇਹੀ ਹੈ ਅਸਲ ਦਸਹਿਰਾ।’

ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਲ ਕਾਰ ਮਿਤੂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ‘ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਡ ਲੈ,’ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਮਿਤੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿਣੀ, ‘ਸੱਚਮੁੱਚ?’ ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ। ‘ਪਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚਲਾਈਂ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।’

ਕਾਰਤਿਕ ਵੀ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਰਾਵਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚ, ਸਾਂਝ ਤੇ ਦਇਆ ਚੁਣਦਾ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾ। ਸਿੱਖਿਆ: ਦਸਹਿਰਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰਾਵਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁੱਸੇ, ਝੂਠ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਉਣੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।