नऊ रात्री, नऊ छोटे प्रश्न
नवरात्रीत अनाया आजीला प्रश्न विचारते आणि छोट्या अनुभवांतून दयाळूपणा, धैर्य व खऱ्या ताकदीचा अर्थ समजून घेते.
दिव्यांचा प्रकाश, गरब्याचा फेर आणि प्रसादाचा सुगंध यांमुळे अनायाला नवरात्र खूप आवडते. यंदा तिच्या मनात अनेक प्रश्न आहेत. आजीच्या उत्तरांतून आणि रोजच्या छोट्या कृतींतून तिला सणाचा अर्थ नव्याने उमगतो.
अनायाला नवरात्रि खूप आवडायची. सण आला की घराच्या दारावर रंगीबेरंगी फुलं असत, आई दुर्गा जवळ दिवे लुकलुकत, डांडियाचे आवाज घरभर घुमत आणि स्वयंपाकघरातून प्रसादाचा सुगंध यायचा. पण या वर्षी अनायाच्या मनात काही प्रश्न होते.
पहिल्या रात्री आजीने एक छोटा दिवा पेटवला. ‘आजी, आपण दिवा का लावतो?’ अनायाने विचारले. आजी हसत म्हणाली, ‘कारण छोटासा प्रकाशसुद्धा अंधार घालवू शकतो.’
दुसऱ्या दिवशी अनायाने टॉर्चने लहान भावाला पलंगाखालचा त्याचा खेळणे शोधायला मदत केली. ‘पाहिलंस ना,’ तिने अभिमानाने म्हटलं, ‘थोडासा प्रकाश उपयोगी पडला!’
दुसऱ्या रात्री अनायाने सगळ्यांना वर्तुळात गरबा खेळताना पाहिले. ‘आजी, आपण गोलगोल का नाचतो?’ अनायाने विचारले. आजी म्हणाली, ‘वर्तुळात कुणी पहिला नसतो, कुणी शेवटचा नसतो. सगळे समान असतात.’
अनायाने दरवाजाजवळ एक नवी मुलगी शांत उभी असल्याचे पाहिले. ‘ये ना,’ अनायाने बोलावले, ‘माझ्या शेजारी उभे राह.’ मुलगी हसली आणि वर्तुळात सामील झाली. तिला आपलेपणा वाटला.
तिसऱ्या रात्री अनायाने आई दुर्गेचा फोटो पाहिला. ‘आजी, आई दुर्गेला एवढ्या हातांचा का आहेत?’ आजी म्हणाली, ‘हे आपल्याला सांगतात की ताकद अनेक कामे करू शकते. ती वाचवू शकते, मदत करू शकते, आशीर्वाद देऊ शकते आणि चुकीच्या गोष्टींशी लढू शकते.’
‘माझे तर फक्त दोनच हात आहेत,’ अनाया म्हणाली. आजी हसली. ‘बरोबर वापरले तर दोन हात पुरेसे असतात.’ अनायाने त्या दोन हातांनी आईला कपडे घड्या घालायला मदत केली, फुलं उचलली आणि भावासोबत रंगीत क्रेयॉन्स वाटले. दोन हातांनीही खूप काही करता येते हे तिने दाखवून दिले.
चौथ्या रात्री अनायाने पिवळी रिबीन बांधली. ‘पिवळा रंग काय सांगतो?’ तिने विचारले. आजीने डोळ्यांत चमक घेऊन उत्तर दिले, ‘आनंद आणि दयाळूपणा.’
शाळेत अनायाच्या मैत्रिणीचे डब्बा घरीच राहिला. अनायाने आपला पराठा दोन तुकडे केला. ‘एक तुझा, एक माझा,’ तिने म्हटलं. मैत्रिणीचा चेहरा हसून उजळला.
पाचव्या रात्री अनायाने आईला साधा आहार खाताना पाहिले. ‘लोक उपवास का करतात?’ तिने विचारले. आजी म्हणाली, ‘उपवास आपल्याला आपली इच्छा आवरायला शिकवतो.’
त्या संध्याकाळी अनायाने पाहिले की तिचा भाऊ सगळ्यात मोठा लाडू पहात आहे. तिने तो लाडू अर्धा केला आणि तिला कळले की वाटल्याने गोडी अजून वाढते.
सहाव्या रात्री अनायाने मैत्रीण रियाला गरबाचे पायऱ्या आठवायला मदत केली. ‘पाऊल, टाळी, फिर,’ ती हळूच म्हणाली आणि दोघीही चुका झाल्यावर खूप हसल्या. आजी म्हणाली होती, ‘ताकद मदत करू शकते.’
सातव्या रात्री जोराची वारे वाहू लागली आणि एक दिवा विझला. अनायाने पटकन हातांनी उरलेले दिवे झाकले. ‘आजी!’ तिने हाक मारली आणि दोघींनी मिळून प्रकाश वाचवला.
आठव्या रात्री अनायाने विचारले, ‘मुलंही धैर्यवान असू शकतात का?’ ‘नक्कीच,’ आजी म्हणाली. ‘जेव्हा मुले सत्य सांगतात, क्षमा मागतात, पुन्हा प्रयत्न करतात किंवा कोणाला मदत करतात तेव्हा ती धैर्यवान असतात.’
अनायाला ग्रंथालयाच्या पुस्तकातला फाटलेला पृष्ठ आठवला. ती ते पृष्ठ शिक्षकांकडे घेऊन गेली आणि म्हणाली, ‘मला माफ करा, हे पान माझ्याकडून चुकून फाटले.’ तिचे मन हलके झाले.
नवव्या रात्री अनायाने विचारले, ‘आजी, नवरात्रिचा खरा अर्थ काय?’ आजीने सांगितले, ‘नवरात्रि आपल्यातील ताकद आठवून देते. तीच ताकद आपल्याला दयाळू, सत्यप्रिय, मदत करणारा बनवते आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची हिंमत देते.’
दहाव्या सकाळी अनायाने पुन्हा पिवळी रिबीन बांधली. आईने विचारले, ‘आज कोणता रंग घातलाय?’ अनाया हसून म्हणाली, ‘आज मी दयाळूपणा, धैर्य आणि एक मोठे हास्य घातले आहे!’
आणि त्या नवरात्रीला अनायाला कळले की सण फक्त नवे कपडे, गोड पदार्थ आणि नृत्यासाठी नसतात, ते आपल्याला आतून थोडे अधिक उजळ बनवतात. धडा: नवरात्रि आपल्याला सांगते की खरी ताकद दयाळूपणा, धैर्य, संयम, सत्य आणि प्रेमात असते.