माझ्या आतला छोटा रावण
दसऱ्याचा अर्थ समजून घेताना कार्तिक सत्य, वाटप आणि दयाळूपणा निवडून स्वतःमधील छोट्या रावणाशी लढायला शिकतो.
दसऱ्याला रावणाचा पुतळा का जाळतात, असा प्रश्न कार्तिकला पडतो. बाबांकडून त्याला कळतं की राग, खोटेपणा आणि स्वार्थ यांच्या रूपात एक छोटा रावण आपल्यातही लपलेला असू शकतो. बहीण मीतूसोबत घडलेल्या प्रसंगांतून कार्तिक चूक मान्य करायला आणि दयाळूपणे वागायला शिकतो.
कार्तिकला दसरा खूप आवडायचा. बाजारातली तेजस्वी रोषणाई, गरम जलेब्यांचा सुगंध आणि ढोलांचा आवाज त्याला खूप आवडायचा.
त्याच्या घराजवळच्या मैदानात दहा मोठे डोके असलेला उंच रावण उभा होता. प्रत्येक डोक्याचं रूप वेगळं होतं—कोणतं रागीट, कोणतं गर्विष्ठ, कोणतं लोभी, आणि एक असं जे कधीच ‘सॉरी’ म्हणत नव्हतं.
बाबांचा हात धरून कार्तिकने विचारलं, “बाबा, आपण दरवर्षी रावण का जाळतो?” बाबा हसले व म्हणाले, “दसरा आपल्याला सांगतो की चांगुलपणा वाईटावर विजय मिळवू शकतो.”
कार्तिक उत्सुक झाला. “पण रावण तर खूप पूर्वी होता. आता वाईटपणा कुठे आहे?” बाबा प्रेमानं त्याच्या छातीकडे इशारा करत म्हणाले, “कधी कधी एक छोटा रावण इथे लपलेला असतो.”
कार्तिक हसला, “माझ्यात?” “हो,” बाबा म्हणाले. “जेव्हा आपण ओरडतो, खोटं बोलतो, सामायिक करायला नकार देतो किंवा वाटतं की फक्त आपणच बरोबर आहोत, तेव्हा तो छोटा रावण मोठा होतो.” कार्तिक काही बोलला नाही.
थोड्या वेळाने कार्तिकची लहान बहीण मीतू धावत आली. “मी तुझ्या लाल कारने खेळू का?” तिनं विचारलं. “नाही!” कार्तिकने पटकन उत्तर दिलं. “ही माझी आहे.” मीतूचा हसू पुसट झालं. तेवढ्यात त्याला बाबांची शब्द आठवले— एक छोटा रावण.
त्याने मीतूचं दुख्खी चेहेरा पाहिला, तरीही कार दिली नाही. नंतर अम्मा यांनी कार्तिक व मीतूला लाडू दिले. कार्तिकला दोन, आणि मीतूला एक.
कार्तिकने एक लाडू आपल्या ताटामागे लपवला आणि खोटं बोलला, “मलाही फक्त एकच मिळाला.” अम्मा शांतपणे त्याच्याकडे पाहत राहिली. कार्तिकाने डोळे खाली केले. ताटामागे ठेवलेला लाडू आता गोडच वाटत नव्हता.
संध्याकाळी मीतूनं स्वतः रंगवलेला रंगीबेरंगी मातीचा दिवा दरवाजाजवळ ठेवला. कार्तिक धावत जाताना त्याचा कोहणी दिव्याला लागली आणि दिवा तुटला.
मीतू थांबली. तिच्या डोळ्यांत पाण्याच्या थेंबांनी घर केलं. कार्तिक जवळजवळ म्हणणारच होता, “मी नाही,” पण त्याला उंच रावणाविषयी बाबांचे शब्द आठवले— राग, लोभ, खोटेपणा, अभिमान.
कार्तिकने खोल श्वास घेतला. तो हलक्या आवाजात म्हणाला, “हे मी तोडलं. माफ कर, मीतू.” मीतूनं डोळे पुसले. कार्तिक गोंद, रंग आणि चमचमीत स्टिकर्स घेऊन आला. “आपण दोघं मिळून हे दुरुस्त करू का?” त्याने विचारलं.
दोघांनी दिव्याचे दोन तुकडे सावधपणे जोडले. भेग अजून दिसत होती, म्हणून मीतूनं तिच्यावर सोनेरी ठिपके काढले. कार्तिकनं एक छोटीशी तारा स्टिकर लावली. मीतू हसली व म्हणाली, “आता तर आणखी छान दिसतंय.”
त्या रात्री कुटुंब दसरा मैदानात गेलं. ढोलांचा आवाज आणखी मोठा झाला. गर्दीने एकत्र मोजलं, “तीन! दोन! एक!” शूंऽऽ! रावणाचा पुतळा पेटला. ठिणग्या काळ्या आकाशात उडू लागल्या.
कार्तिकने मीतूचा हात पकडला. बाबा म्हणाले, “आज तू काय जाळलं?” कार्तिक क्षणभर विचारात पडला. तो म्हणाला, “मी थोडंसं ओरडणं, लपवणं आणि खोटं जाळलं.” बाबा हसले, “हाच खरा दसरा.”
पुढच्या सकाळी कार्तिकने मीतूला आपली लाल कार दिली. तो म्हणाला, “तू आधी खेळ.” मीतूच्या डोळ्यांत चमक आली आणि ती हसून म्हणाली, “खरंच?” कार्तिकने मान हलवली, “पण जपून चालव, ही खूप जलद कार आहे.”
कार্তिकसुद्धा हसला. त्याच्या आतला छोटा रावण कायमचा गेला नव्हता, पण आता कार्तिकला माहीत होतं की पुढे काय करायचं.
प्रत्येक वेळी तो सत्य, वाटप आणि दयाळूपणा निवडतो, तेव्हा तो छोटा रावण थोडासा आणखी लहान होतो. आणि त्याचं हृदय थोडं आणखी उजळतं. धडा: दसरा आपल्याला बाहेरच्या रावणावरच नाही, तर आतल्या राग, खोटेपणा, अभिमान आणि स्वार्थावरही विजय मिळवायला शिकवतो.